Pierwsza połowa XIX wieku to niedobry okres w dziejach tej ziemi. Wojny napoleońskie, obrosłe legendą w polskiej historii, literaturze i tradycji, dla Ełku i okolic były prawdziwym nieszczęściem. W 1812 roku najpierw maszerujące na Moskwę 2 korpusy bawarskie stacjonowały między Ełkiem a Witynami i pustoszyły okolicę, później powracające z Rosji niedobitki wielkiej armii przyniosły tu niepokoje i choroby. W I połowie XIX stulecia tereny te zdziesiątkowały epidemie cholery (lata 1831, 1837, 1844, 1853-54). Najstraszniejszą była ta z roku 1844, powiązana z klęską głodu - skutkiem niebywałego nieurodzaju. Sytuacją zainteresował się sam król Fryderyk Wilhelm IV, który przybył do Ełku w 1854 r. Trudno ocenić, na ile uspokoił nastroje, warto zauważyć, że rewolucyjne hasła Wiosny Ludów 1848 r. znalazły tu żywy oddźwięk.

Druga połowa XIX wieku to okres szybkiego rozwoju Ełku i okolic. Wpłynęły na to zarówno rozbudowa dobrych dróg do Królewca, Olecka i Gołdapi, jak też linii kolejowych: do Królewca (1868), Grajewa, czyli ówczesnej granicy (1871), do Gołdapi i Pisza (l 879).

Ten rozwój komunikacji uczynił Ełk ważnym ośrodkiem handlu płodami rolnymi, głównie zbożem. Na początku XX wieku przystąpiono do tworzenia linii kolei podmiejskiej, dzisiejszej "wąskotorówki", łączącej ważniejsze miejscowości ówczesnego powiatu z miastem. Ten w miarę pomyślny okres został przerwany wybuchem I wojny światowej. W pierwszych jej miesiącach (VIII 1914 - II 1915) w okolicach Ełku toczyły się intensywne walki, a miasto było trzykrotnie zajmowane przez wojska rosyjskie i systematycznie niszczone. Po wojnie losy zrujnowanego regionu pozostawały niepewne, o jego przyszłości rozstrzygnął plebiscyt. Brak zainteresowania władz polskich, (które w tym czasie - rok 1920 - miały wiele innych problemów) i silna kampania agitacyjna oraz duża praca organizacyjna, a także elementy przemocy ze strony Niemców zadecydowały o wyraźnym zwycięstwie zwolenników przynależności Mazur do państwa niemieckiego.