Istnieją różne teorie na temat związków człowieka z jego środowiskiem przyrodniczym. Sporna jest przede wszystkim skala wpływów owego środowiska na duchowe uformowanie ludzi, ich inteligencję, charakter, systemy wartości. Trudno jednak nie zauważyć, że szczególny, ostry klimat, poetycznie barwny krajobraz, nieokiełznana, dzika przyroda, niezbyt urodzajna, wymagająca potu gleba wyciskają piętno na mieszkańcach Mazur. Mówi się o mitycznym "pruskim duchu", może owym mazurskim Smętku, który przenika duchowość tu urodzonych czy wychowanych ludzi.

Niełatwo zwięźle przedstawić dzieje ziem, na których położona jest obecna gmina Ełk. Oprócz środowiska przyrodniczego należy uwzględnić historię polityczną regionu, stosunki międzynarodowe, kierunki rozwoju gospodarczego itp. Najbardziej stabilna jest natura. Liczne wojny, zmiany granic, epidemie, potężne ruchy migracyjne wpływały na losy pojedynczych osób i całych społeczności. Ostatni z takich wstrząsów o fundamentalnym znaczeniu miał miejsce przed 50 laty. 50 lat to około 7% lepiej znanej historii tych ziem.

Niewiele wiadomo o prehistorii Mazur. Do XIII wieku okolice dzisiejszej gminy Ełk zamieszkiwali Jaćwingowie, znani też jako Sudowie. Ten spokrewniony z Prusami i Litwinami lud dzielił się na włości - przypominające szczepy. Zachodnią część gminy Ełk zajmowała włość o nazwie Kymenow, we wschodniej części graniczyli ze sobą Kresmeńcy (włość Cresmen) i Swiętajny (Sentane). Jaćwingowie byli ludem bitnym, żyjącym z uprawy roli, hodowli, rzemiosła, ale też z grabieży sąsiednich ziem. Ze zmiennym szczęściem toczyli boje z książętami polskimi i ruskimi. Dopiero starcie z potęgą krzyżacką ok. 1280 r. przyniosło im druzgocącą klęskę. Jaćwingowie odeszli w niepamięć, część z nich uciekła na Mazowsze i Litwę, część Krzyżacy przesiedlili. Na prawie sto lat dzisiejsza gmina Ełk opustoszała. Po jej pierwotnych mieszkańcach pozostały ślady grodzisk, m.in. w Bajtkowie, Ledze, Malinówce, Płocicznie, Szeligach, Szybie, Talusach, Woszczelach i Zdedach.