Z perspektywy kilkuset lat trudno obiektywnie ocenić, jaki był skład etniczny osiedleńców. Przybywali oni przede wszystkim z ziem sąsiednich - Mazowsza, Rusi, Litwy; wielu z nich przywędrowało z Niemiec. Wydaje się, że wśród ludności napływowej przeważali przybysze z Mazowsza, mieszkańcy Mazur chętnie, bowiem wspierali wojska polskie w wojnach z Krzyżakami, m.in. w 1410 r., w czasie wojny trzydziestoletniej oraz w latach 1519- 1521.

Sekularyzacja zakonu i urzędowe wprowadzenie wyznania ewangelickiego na Mazurach w zasadzie zakończyły osadnictwo polskie. W połowie XVI wieku sytuacja w okolicach Ełku ustabilizowała się i rozpoczął się proces integracji ludności. Często dokonywała się ona na gruncie języka polskiego, który przeważał w kościołach i szkole. Bardzo wiele w dziedzinie szkolnictwa i drukarstwa dokonał Jan z Sącza, sprowadzony na Mazury przez księcia Al-brechta w 1536 r. Przybysz otrzymał od władcy Regielnicę i przybrał nazwisko Malecki. Dzieło ojca kontynuował Hieronim Malecki, który dał początek całej dynastii pastorów mazurskich. Od jego nazwiska wywodzi się też nazwa założonej przez niego w 1566 r. wsi - Maleczewo (Malczewo).

W wiekach XVII i XVIII stopniowy rozwój Ełku i okolic hamowały wojny oraz epidemie. Szczególne spustoszenie poczynił najazd Tatarów w 1656 r., barwnie opisany w "Potopie" Henryka Sienkiewicza. Ełk i sąsiednie miejscowości (np. Nowa Wieś Ełcka) zostały kompletnie zrujnowane. Jeszcze większą klęską była epidemia dżumy w latach 1709 - 1711. Niektóre wsie wymarły. W 1710 r. w Krokociach zmarło na dżumę 140 osób. Pomimo takich spustoszeń król Fryderyk Wilhelm I w 1724 roku zakazał osiedlania się tu przybyszów z ziem polskich i litewskich. Sprowadzano natomiast Niemców, m.in. do wsi Barany.

Warto wspomnieć o niezwykłym rozwoju w owym czasie szkółek wiejskich. W połowie XVII wieku istniały one m.in. w Chełchach, Chrzanowie, Mączach, Mołdziach, Niekraszach, Nowej Wsi Ełckiej, Sordachach, Suczkach, Zdedach, Rożyńsku, Ruskiej Wsi, Bobrach, Borkach, Kałęczynach, Sajzach i Stradunach.